Mấy năm nay cứ hễ nói “kỷ nguyên vươn mình” là người ta lôi GDP ra như giấy khen. GDP tăng là cả nước “cất cánh”, nghe như chỉ cần bấm máy cộng sản lượng là đời tự khá lên. Tiếc là GDP không có mục “dân có dễ thở hơn không”, “trung lưu có phình ra không”, hay “cái giá trả bằng nợ, đất đai và đồng vốn ngày càng kém hiệu quả là bao nhiêu”.
Ảo mộng bắt đầu khi tăng trưởng thành mục tiêu chính trị. Kinh tế có thể lớn lên nhờ năng suất — kỹ năng, công nghệ, quản trị, doanh nghiệp nội giữ giá trị. Hoặc lớn lên kiểu “bơm tốc” — vay thêm, chi công dàn trải, đẩy xây dựng và bất động sản. Hai con số có thể giống nhau, nhưng một bên là cơ bắp, bên kia là nước và mỡ: nhìn nặng cân mà hụt hơi.
Việt Nam hưởng lợi FDI và xuất khẩu, nhưng chuỗi giá trị cao vẫn ở ngoài biên giới, ta loay hoay khâu lắp ráp. Dựa FDI quá lâu thì doanh nghiệp nội khó tích lũy công nghệ lõi, khó có R&D, khó nắm bằng sáng chế — tức khó cầm “chìa khóa” của phần ngon nhất.
Đáng lo không phải GDP tăng, mà là giá chạy nhanh hơn thu nhập: nhà, học, viện leo thang khiến người ta làm nhiều mà đứng yên. Tiêu dùng nội địa yếu, kinh tế nghiện cú hích bên ngoài, niềm tin xã hội mỏng như sơn. Trong khi luật chơi toàn cầu hóa đổi từng ngày, dân số vàng cũng có hạn; 10–15 năm tới là giai đoạn quyết định.
Thoát ảo mộng GDP là đổi câu hỏi: tăng từ đâu, ai hưởng, và 10 năm nữa đứng ở đâu. Nếu tăng trưởng không hóa thành năng suất và công nghệ, thì “con số đẹp” chỉ là lớp sơn bóng trên khúc gỗ mục từ lâu.
